*राजा परीक्षित आणि कली*

 

भागवत सप्ताहाची परंपरा गेल्या अनेक दशकांपासून सुरू असुन आजही आपल्याला भागवत सप्ताहाचे बऱ्याच ठिकाणी आयोजन केल्याचे दिसते.

'भागवत सप्ताह' म्हणजे महर्षी व्यास ऋषी रचित 'श्रीमद भागवत' या संपूर्ण ग्रंथाचे एक सप्ताह नित्य नियमाने वाचन पठण करणे किंवा वारकरी संप्रदायातील "श्रीमद भागवत, ज्ञानेश्वरी, गीता" यांचा अभ्यास आणि प्रभुत्व असलेले कथाकार, कीर्तनकार यांच्याकडून संपूर्ण भागवत कथा स्वरुपात एका सप्ताहात नित्य नियमाने कथन आणि श्रवण करणे.

'श्रीमद भागवत' ग्रंथाचे वाचन, कथन आणि श्रवण का करावे याबद्दल पौराणिक कथा आहे.

द्वापार युग संपून कालियुगाला सुरुवात होणार होती. वीर अभिमन्युचा मुलगा राजा परीक्षित हा हस्तिनीपुरात राज्य करीत होता. सर्व राज्यातील जनता सुख, वैभव आणि गुण्या गोविंदाने नांदत होती.

पांडव स्वर्गलोकी प्रस्थान करण्यासाठी निघाले तेव्हा त्यांनी सर्व राज्य अभिमन्यूचा पुत्र परिक्षित याच्या स्वाधीन केले.

चित्रस्रोत :- गुगल

एकदा परीक्षित राजा जंगलात गेला असता, त्याला एक अनोळखी योग पुरुष दिसला. त्याने राजाला विचारले की, राजन आपण मला ओळखलेले दिसत नाही. आजपासुन द्वापारयुगाचा अंत होऊन, माझा प्रभाव अर्थात कलियुग सुरु होत आहे. त्यावेळेस राजा परिक्षाताने आपण येऊन प्रजेवर काय फरक पडेल. तेव्हा कलीने सांगितले, आता पर्यंत मानवाने जी पण प्रगती केली, त्यात दिवसेंदिवस अधोगती होणार, नातेवाईक ओळख देणार नाही, आपापसात अजुन द्वेष वाढेल, प्रत्येक जण संपत्ती व धनसंचय यालाच सर्व समजुन माणुस माणसापासुन दूर जाणार, या सर्व गोष्टी माझ्या प्रभावाने घडतील. हे ऐकुन राजा परीक्षित चिंतातुर झाला.

राजा परीक्षित पुढे असे करणार असाल तर आपण न आलेलेच बरे, तेव्हा कली म्हणाला, मी काळ आहे, ईश्वरी सत्तेने मी आलो असल्याने आता परत जाऊ शकत नाही. तेव्हा कमीत कमी मला पाच घर तरी रहायला द्या. तेव्हा परीक्षित राजा म्हणाला, १)स्त्री २)दारू ३)जुगार ४)अभक्ष्य भक्षण. तेव्हा कलीने पाचवे घर कोणते असे विचारले, तेव्हा पाचवे घर सोने म्हणून सांगितले.

कलीने सांगितले या गोष्टींचा लोभ धरल्यास मनुष्यात वितुष्ट निर्माण होईल आणि त्यामधून वैर वाढेल, तरी परीक्षित राजा हो म्हणाला व लगेच कलियुगाचा प्रभाव सुरु झाला. राजाच्या डोक्यावर सोन्याचा मुकुट असल्याने, लगेच कलीने आपला प्रभाव सोनेरी मुकुट म्हणजेच राजा परीक्षित याच्या वर पाडला.

ती कथा अशी आहे की, एके दिवशी राजा परीक्षित शिकार करण्यासाठी जंगलात गेला. वन्य प्राण्यांचा पाठलाग केल्यामुळे त्याला तृष्णा लागली. तलावाच्या शोधात भटकंती केल्याने तो तहाननेने त्रस्त झाला होता. तो ऋषी शमीक आणि श्रींगी ऋषीच्या आश्रमात पोहोचला.

चित्रस्रोत :- गुगल

तिथे शमिक ऋषीने डोळे मिटून शांतपणे एकासनावर बसुन ब्रह्मध्येत लीन झाले होते. राजा परीक्षितने त्याच्याकडे पाणी मागितले . शमिक ऋषी ब्रह्मलीन असल्याने त्यांनी काहीच उत्तर दिले नाही. कलियुगाच्या प्रभावामुळे डोक्यावर सोन्याचा मुकुट असल्याने, अंहकार जागृत झाला. राजा परीक्षित यांना असे वाटले की हे ऋषी ध्यानस्थान असल्याचे भासवून माझा अपमान करीत आहे. त्यांना ऋषीवरील राग अनावर झाला. आपल्या अपमानाचा बदला घेण्यासाठी त्याने जवळच पडलेला एक मृत साप उचलला आणि तो ऋषीच्या गळ्यात घालून राजवाड्यात परत गेला.

इकडे ऋषी शिंगी हे अंघोळीला नदीवर गेले. त्यांना इतर शिष्यांनी, परीक्षित राजाच्या कृत्या बद्दल सांगितले.

जेव्हा शमीक ऋषी पुत्र शिंगी ऋषीला हे कळले, तेव्हा त्याला राजा परीक्षितचा त्याचा फार राग आला. हा राजा जिवंत राहिल्यास तो ब्राह्मणांचा अपमान करीतच राहील, असा ऋषी शिंगीचा विचार झाला. अशाप्रकारे विचार करून, ऋषिकुमारने आपल्या ओंजळीत पाणी घेऊन संकल्प सोडला आणि राजा परीक्षितला शाप दिला.

"आजपासून सातव्या दिवशी परीक्षित राजाला तक्षक साप चावेल, व त्यातच त्याचा अंत होईल".

शमिक ऋषी आपल्या ध्यानातून बाहेर आले, तेव्हा पुत्र शिंगी ऋषीने राजा परीक्षित आणि त्याच्या शापांबद्दल त्यांना सांगितले. हा शाप ऐकून ऋषी शामिकला अतिशय वाईट वाटले आणि ते म्हणाले

चित्रस्रोत :- गुगल

"अरे मुर्खा! तू भयंकर पाप केले आहेस. थोड्याशा चुकीसाठी तू देवधर्म्याला शाप दिलास. माझ्या गळ्याला मृत साप घालण्याची ही कृती."

ही राजाने जाणीवपूर्वक केली नाही, त्यावेळी तो कलियुगाच्या प्रभावाखाली होता. राजा परीक्षित यांच्या राज्यात प्रजा आनंदी असते. त्यामुळे ऋषी-मुनी नामजप, तपस्या, निर्भिडपणे करत असतात. आता राजाच जर यापुढे या विश्वात राहिला नाही तर बंडखोरी, वंशवाद पसरतील आणि मग अधर्माचे साम्राज्य होईल.

अशा राजाला तु फक्त शापच दिला नाही तर, शाप देऊन एक भयंकर गुन्हा केला आहे. यात कदाचित राजा स्वत: तुला शिक्षा करेल, परंतु मला माहित आहे की तोच अंतिम ज्ञानी आहे आणि असे कधीही करणार नाही. ऋषी शमिकला आपल्या मुलाच्या कृत्या बद्दल वाईट वाटले.

इकडे जेव्हा राजा परीक्षित राजा महालात पोहचला, तेव्हा आपला सुवर्ण मुकुट काढून ठेवला, तेव्हा कलियुगाचा प्रभाव संपला आणि पुन्हा ज्ञान प्राप्त झाले. ते विचार करू लागले की मी एक भयानक पाप केले आहे. एका निर्दोष ब्राह्मणाच्या गळ्यात मृत साप ठेवून मी मोठे दुर्दैव केले आहे.

तेवढ्यात ऋषी शमिकने पाठविलेले शिष्य राजवाड्यात आले. त्यांना सांगितले की ऋषिकुमारने तुम्हाला शाप दिला आहे की आजपासून सातव्या दिवसापासून तक्षक सर्प तुम्हाला चावेल, त्यात तुमचा अंत होईल.

राजा परीक्षितने शिष्याला एक आनंदी मुद्रा दिली आणि ते म्हणाले -

"हृषीकुमारने माझ्यावर शाप देऊन माझ्यावर खूप कृपा केली आहे. माझ्यासारख्या पापीला माझ्या पापाबद्दल शिक्षा व्हावी अशी माझीही इच्छा आहे".

तुम्ही हा संदेश ऋषिकुमारला द्या की मी

" त्याच्या दयाळूपणाबद्दल त्याचे अत्यंत कृतज्ञ आहे. "

त्या शिष्याला मान देऊन आणि क्षमा मागून राजा परीक्षिताने त्याला निरोप दिला.

राजा परीक्षित यांनी आपल्या आयुष्यातील उर्वरित सात दिवस ज्ञान आणि भक्तीमध्ये घालवण्याचा संकल्प केला.

त्याचा पराक्रमी मुलगा जनमेजय यांचा राज्याभिषेक झाला आणि त्याने सर्व राजेशाही टाकून फक्त कमरेला एक वस्त्र लावले आणि गंगेच्या काठावर बसला.

चित्रस्रोत :- गुगल

आपली सर्व आसक्ती सोडून दिले होती आणि भगवान श्रीकृष्ण यांच्या भक्तीत लीन झाले. राजा परिक्षताच्या या ध्यानधारणाबद्दल ऐकून अत्री , वशिष्ठ , च्यवन , अरिष्टनेमी , शार्दन , पराशर , अंगिरा , भृगु , परशुराम , विश्वामित्र , इंद्रमाद , उत्थ्या , मेधातीथी , देवल , मैत्रेय , पिपलाद , गौतम , भारद्वाज , कांदव अगस्त्य , नारद , वेद व्यास इत्यादी ऋषी, महर्षि आणि देवर्षि यांनी त्यांच्या शिष्यांसह त्यांची गंगा किनारी भेट घेतली.

राजा परीक्षित यांनी मनोभावे सर्वांची पूजा करुन त्यांचा चरणस्पर्श केला व सर्वकाळ त्यांच्या चरणांची उपासना केली आणि म्हणाले -

"तुमच्यासारख्या ऋषीमुनींचे दर्शन घेणे हा माझा मोठा बहुमान असून मी स्वतःला भाग्यवान समजतो. मला सत्तेच्या सामर्थ्याने अंहकार झाला त्यामुळे माझ्या हातुन महा पाप घडले आहे. "

मी गुन्हा केला आहे, तरीसुद्धा तुम्ही मला भेटायचा त्रास घेतला. तरी उरलेले आयुष्य मी ज्ञान आणि भागवत भक्तीमध्ये वापरायला हवे. म्हणून मी तुम्हा सर्वांना विनंती करतो की आपण मला मोक्ष प्राप्ती होऊन भगवंत भेट कशी होऊ शकेलं ते मला सांगा.

राजा परीक्षितचे शब्द ऐकून प्रत्येकजण फार आनंदी झाला आणि आपली इच्छा योग्य प्रमाणे पूर्ण करण्याचा निश्चय केला. त्याच वेळी, ऋषी शुकदेव , व्यास ऋषी यांचा पुत्र तेथे आला.

राजा परीक्षित सर्व ऋषींच्या सन्मानार्थ उभे राहिले आणि त्यांना नमन केले.

त्या नंतर इतर ऋषीही आपापल्या जागांवर बसले. सर्वांची आसन घेतल्यानंतर राजा परीक्षित मधुर स्वरात म्हणाला -

"हे ब्रह्मरूप योगेश्वर! हे महाभाग!

ज्याप्रमाणे राक्षसांनी भगवान नारायणासमोरून पळ काढला त्याच प्रकारे, विलंब न करता मला पण पापातून मुक्त करा.

कृपया मला सांगा की ईश्वर कर्तव्य काय आहे?

त्याने कोणती कथा ऐकावी, कोणत्या देवताला जप, अनुष्ठान, स्मरण, भजन अशा कोणत्या गोष्टी केल्या पाहिजे.

राजा परीक्षित यांनी हे प्रश्न विचारल्याबद्दल सर्व ऋषींनी आभार मानले आणि त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी महायोगी ऋषी शुकदेवजी यांना विनंती केली.

सर्व धर्मांचे जाणकार देव, ऋषी शुकदेव जी, यांनी प्रश्नांची उत्तरे देण्यास मान्य केले.

महायोगेश्वर श्री शुकदेव जी म्हणाले -

"हे राजा परीक्षित! एक राजा म्हणून तुम्ही आपल्या कल्याणाची तसेच सर्वांच्या कल्याणाची चिंता केली आहे, म्हणूनच तुम्ही हा सर्वात चांगला प्रश्न विचारला आहे. यामुळे तुमचे कल्याण तसेच इतरांचे सुद्धा कल्याण होईल."

जन्मानंतर माणूस सांसारिक जगात अडकतो आणि मनुष्याच्या योनीचा खरा फायदा त्याला मिळत नाही. दिवसा जगण्याची धडपड आणि रात्र स्त्री संदर्भ आणि झोपेत घालविली जाते. अज्ञानी माणूस स्त्री, मुलगा, शरीर, संपत्ती, मालमत्ता इत्यादी मोहात अडकतो, त्यांच्यात रुजतो आणि त्याच्या मोहात त्याच्या मृत्यूची भीती बाळगतो आणि शेवटी मरण पावतो.

मृत्यू आला की मानवांनी घाबरू नये आणि त्रास घेऊ नये. त्यावेळेस, त्याच्या ज्ञानापासून वेगळेपण काढून सर्व जड काढून टाकली पाहिजे. आपल्या ज्ञानेंद्रियांना वश करुन घ्या आणि त्यांना ऐहिक वासनांमधून दूर करा आणि चंचल मनाला दिवाच्या ज्वाळासारखे स्थिर करा.

या सर्व प्रक्रियेच्या मध्यभागी आपण सतत नामजप करत रहावे जेणेकरून मन इकडे तिकडे भटकत नाही. अशा प्रकारे ध्यान करतांना मन भागवत प्रेमाच्या आनंदाने भरून जाते. मग मन तिथून दूर जात नाही.

"रजोगुण आणि तमोगुणांमुळे मन स्थिर नसेल तर साधकाने विचलित होऊ नये आणि हळू हळू त्याला संयमाने वश करण्यासाठी उपाय केले पाहिजेत. त्याच योग विश्वासाने, योगी आपल्या अंतःकरणात देवाचे दर्शन घेते आणि भक्ती प्राप्त करते. "

राजा परीक्षितने विचारले - "हे महाभाग! अज्ञानी घाणेरडी दुष्टपणा काढून टाकणारी कोणती धारणा काय आहे आणि ती धारणा कशी केली जाते?"

त्यांच्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्री शुकदेव जी म्हणाले-

"हे परीक्षित! योगाभ्यास करणाऱ्या व्यक्तीने प्रथम आपल्या शरीराला वश करण्यासाठी योग्य पवित्रा लावायला पाहिजे. त्यानंतर क्रियाशक्तीचा वश करण्यासाठी प्राणायाम करण्याचे साधन. आपण ते करायला हवे. त्याच वेळी, आपण विषयसुख सोडून द्यावा आणि आपल्या इच्छेनुसार इंद्रियांना वश करावे, मग ज्ञानाचा वापर करून, मन चहुबाजूंनी व्यापू शकते. गोड्या पाण्यातील कासवला त्याच्या डोक्यावर पांघरूण आहे असे वाटते. यासाठी की, देव चरा चरात आहे. तो पाणी, हवा, अग्नी, आकाश, पृथ्वी सर्वीकडे आहे. अहंकार हा माणसाच्या अधोगती व विनाशास कारणीभूत आहे. निसर्ग हे संपूर्ण विश्व लौकिक म्हणजे देवाचे शरीर आहे, त्याने हे सर्व परिधान केले आहे.

"म्हणूनच, आपले मन शहाणपणाने आणि ज्ञानाने नियंत्रित करून आपण देवाच्या या महान स्वरूपाचे चिंतन केले पाहिजे."

अशा प्रकारे सात दिवस भागवत कथा ऋषी शुकदेव यांनी राजा परीक्षित यांना सांगितली.

ही भागवत कथा ऐकुन राजा परीक्षित हे समाधिस्त होऊन ब्रह्मलिन झाले होते. त्यांनी सर्व इंद्रायांना वश केले. ते समाधिस्त असतांना शापानुसार नागराज तक्षक तेथे आला. त्यांनी दंश करून आपल्या विषाच्या दाहमुळे शरीर पंच तत्वात विलीन झाले.

"भागवत सप्ताहात" भगवान विष्णु यांनी कृष्ण अवतारात केलेल्या सर्व लीलांचे यथासांग महात्म्य पठण आणि श्रवण केले जाते. परीक्षित राजाला हे महात्म्य श्रवण केल्याने सर्व पापातून मुक्त होऊन, मृत्यूचे भय समाप्त झाले आणि मोक्षप्राप्ती झाली, असे महर्षी व्यास रचित श्रीमद भागवत ग्रंथाच्या स्कंध प्रथम अध्याय १५ ते १८ मध्ये कथन केलेले आहे.

स्त्रोत :-

राजा परीक्षित को शाप - विकिपीडिया

श्रीमद भागवत - प्रथम स्कंध अध्याय १५ ते १८.